Wie als leider onvrede onderdrukt, organiseert de volgende uitbarsting. Kijk naar Frankrijk.

Winkeliers timmeren hun zaken dicht. Mensen gaan opnieuw de straat op. De overheid mobiliseert tienduizenden agenten. In Frankrijk wordt geprotesteerd, in Parijs en tal van andere steden. Ook elders in Europa zijn demonstraties en confrontaties.

Ondertussen lijkt nagenoeg elke bestuurlijke boodschap die ik hoor over het voorkomen van nieuwe wanorde te gaan. Ook de mainstreammedia staan vol met beelden van vernielingen, plunderingen en confrontaties. Walgelijk wat die relschoppers doen. Harder optreden. De orde herstellen.

Maar is het verhaal werkelijk zo simpel?

Ik veroordeel diefstal, geweld en vernieling. Absoluut. Maar ik weiger te geloven dat we daarmee het probleem hebben benoemd. Volgens mij ligt daaronder een veel groter probleem: leiderschap. Laten we die olifant in de kamer eindelijk eens benoemen.

Waar zijn de leiders die vertellen wat zij verkeerd hebben gedaan? Welke signalen hebben ze genegeerd? Welke gevolgen van hun besluiten hebben anderen moeten dragen? Wat gaan zij zelf veranderen?

Zolang hun antwoord vooral beschrijft hoe anderen zich moeten gedragen, blijven zijzelf buiten schot.

Wie rust verwart met vertrouwen

Op 22 oktober zei Emmanuel Macron, vertaald: “De algemene aanbeveling is dat er de komende dagen geen demonstraties plaatsvinden.”

Bijeenkomsten van organisatoren die volgens hem geen legitimiteit hadden, moesten worden verboden. Voor vakbondsdemonstraties zouden aangepaste routes worden overwogen.

Dat is een duidelijke boodschap. De overheid wil rust.

Maar wat moet iemand met zijn onvrede wanneer hij niet meer gelooft dat dezelfde overheid naar hem luistert? Waar moet hij naartoe met zijn zorgen over koopkracht, huisvesting, veiligheid of immigratiebeleid? Wat blijft er over wanneer hij telkens hoort dat zijn zorgen worden begrepen, maar geen verbetering ervaart?

Die onvrede verdwijnt niet omdat de straat wordt afgesloten. Ze gaat mee naar huis. Ze wordt besproken aan de keukentafel, op het werk en in de vriendengroep. En bij de volgende belofte denkt iemand: daar gaan we weer.

Macron heeft ook wederom zorgen erkend en overleg aangekondigd. Dat staat in zijn volledige toespraak. Maar daar begint de beoordeling van zijn leiderschap pas. Wat verandert er door dat overleg? Want elke keer die belofte zonder verandering werkt juist tegen! Welke besluiten worden herzien? Waar kunnen mensen straks aanwijzen dat er werkelijk iets met hun zorgen is gedaan?

Wie rust verwart met vertrouwen, heeft niet begrepen wat er kapot is.

Nu verantwoordelijkheid nemen

Dit gedrag houdt niet op bij de Franse grens.

In Amsterdam zei burgemeester Femke Halsema tijdens de persconferentie over de gruwelijke dood van Hajar, wier lichaam in een koffer in het water werd gevonden, over het debat rond de achtergrond van de verdachte, een 23-jarige Somaliër: “Daarvoor is dit niet de plek en nu niet het moment.” AT5

Wanneer dan wel?

Na de gruwelijke moord op de 17-jarige Lisa opnieuw een jonge vrouw die met geweld uit het leven is gerukt. Lisa fietste na een avond uit naar huis. Ze werd aangevallen, belde zelf 112 en werd doodgestoken.

De man die haar moord heeft bekend, verbleef in een asielzoekerscentrum. Hij heeft ook een gewelddadige verkrachting van een andere vrouw bekend, vijf dagen vóór de moord op Lisa. Die vrouw werd geslagen, liep een gebroken kaak op en werd volgens de berichtgeving een uur lang verkracht. Ook een eerdere poging tot verkrachting heeft hij bekend. AT5

Dat is walgelijk. Mensen zijn woedend, vrouwen voelen zich onveilig en er liggen vragen over de achtergrond van de verdachten, over gemiste signalen en over de verantwoordelijkheid van instanties. Die vragen verdwijnen niet doordat een bestuurder het gesprek uitstelt.

Dit is juist het moment om verantwoordelijkheid te nemen.

Sta op. Leg verantwoording af. Vertel welke signalen zijn gemist, welke beslissingen verkeerd zijn genomen en wat je vandaag gaat doen om vrouwen beter te beschermen. Onderzoek je eigen aandeel met dezelfde vasthoudendheid waarmee je het gedrag van anderen beoordeelt. En als blijkt dat jij ernstig hebt gefaald, verbind daar dan consequenties aan. Ook als dat betekent dat je moet aftreden.

Een echte leider komt in actie, laat zien wat er verandert en blijft aanspreekbaar op het resultaat. Die wacht niet tot de verontwaardiging is overgewaaid en de volgende persconferentie zich aandient.

Wie mensen telkens vertelt dat hun vragen moeten wachten, laat hun woede en wantrouwen groeien. Een bestuurder die zijn verantwoordelijkheid ontloopt, voedt zelf de onrust die hij zegt te willen voorkomen.

Dus neem verantwoordelijkheid. Kom in actie. Laat resultaten zien. En wie die verantwoordelijkheid niet wil dragen, moet opzouten.

Wat mij in zulke reacties extreem stoort, is hoe gemakkelijk de aandacht verschuift naar degenen die overlast veroorzaken, de verkeerde woorden gebruiken of ongewenste vragen stellen. Het gedrag van de ander wordt uitvoerig besproken. Het eigen aandeel moet nog even wachten. Net zo lang tot het nooit meer bespreekbaar wordt.

Toxisch leiderschap op de werkvloer

Op de werkvloer kennen we daar ook voorbeelden van.

Je vertelt je manager dat de werkdruk onhoudbaar is. Hij vindt dat je beter moet plannen. Je wijst op afspraken die steeds worden geschonden. Hij vraagt om flexibiliteit. Je spreekt hem aan op de manier waarop hij mensen behandelt. Dan blijkt jouw toon het probleem.

Voor je het weet zit je in een gesprek over jouw ontwikkeling, terwijl je kwam vertellen wat er onder zijn leiding misgaat.

Dat is toxisch.

Zeker wanneer het een patroon wordt. Wanneer problemen steeds worden teruggelegd bij degene die ze aankaart. Wanneer eerlijkheid wordt aangemoedigd zolang niemand iets zegt waar de leiding zelf last van krijgt.

In mijn artikel over het herkennen van een toxische werkomgeving beschrijf ik onder meer slechte communicatie, leiders die niet luisteren, demotivatie, verzuim en vertrek. Een directeur kan al die signalen herkennen en toch blijven volhouden dat hij vooral de verkeerde mensen in dienst heeft.

Ik was zelf ooit zo’n baasje

Dat weet ik, omdat ik zelf ooit zo’n baasje ben geweest.

Mijn medewerkers meldden zich vaker ziek, verloren hun motivatie en vertrokken. Ik had daar genoeg verklaringen voor. Het was winter. De markt was moeilijk. Klanten eisten veel. Mijn mensen waren jong en wilden meer geld en erkenning, maar hadden volgens mij onvoldoende zin om daarvoor te werken.

Aan mij lag het niet. Ik had het bedrijf toch groot gemaakt?

Ik huurde een coach in om hun problemen op te lossen. Die organiseerde ‘stiekem’ een feedbackavond waarin drie groepen medewerkers mochten vertellen wat ik verkeerd deed.

Daar zat ik met mijn overtuigingen over hen. Compleet overrompeld en gelukkig maar.

Eén avond maakte duidelijk hoe zorgvuldig ik mezelf buiten het probleem had gehouden. Ik had mijn medewerkers beoordeeld op hun gedrag, zonder werkelijk te onderzoeken wat mijn leiderschap met hen deed.

Dat inzicht draag ik nog steeds bij me. Daarom verdraag ik het zo slecht wanneer leiders voor iedere mislukking een schuldige buiten zichzelf hebben klaarstaan. Ik herken die houding. Ik weet hoe overtuigend je eigen verhaal klinkt wanneer je vooral naar jezelf luistert.

Stilte is geen tevredenheidsonderzoek

Stel dat twee van de tweehonderd medewerkers zeggen dat er iets grondig misgaat. Een slechte directeur telt er twee en vindt dat geruststellend. De andere 198 hoor je immers niet.

Wat een gemakzucht.

Hij weet niet wie eerder iets heeft geprobeerd. Wie bang is voor de gevolgen. Wie inmiddels vacatures bekijkt of heeft besloten alleen nog te doen waarvoor hij wordt betaald. Toch gebruikt hij hun stilte om de klacht van die twee weg te zetten.

Die twee geven hem informatie die hij nodig heeft. Ze bieden hem een kans om in te grijpen voordat de schade groter wordt.

Hetzelfde geldt voor maatschappelijke onrust. De mensen die demonstreren zijn zichtbaar. Daarbuiten leven ook mensen met zorgen, frustratie en wantrouwen. Wie alleen de deelnemers telt, weet nog niets over wat er onder de oppervlakte gebeurt.

Stilte is geen tevredenheidsonderzoek.

Een goede leider wil weten wat mensen niet meer tegen hem zeggen. Een slechte leider is vooral blij dat hij het niet hoeft te horen. En de allerslechtste leiders waar we er nu kennelijk heel veel in de wereld van hebben, die sturen een peloton ME op je af. Zelfs als je zoals vandaag als orkest voor een monument vredig speelt en een lading traangas over je heen krijgt.

Dat is niet luisteren, dat is tirannie!

Kijk ook naar de leider die je verdedigt

Het is gemakkelijk om dit artikel te lezen en meteen te denken aan de politicus die je verafschuwt of de directeur bij wie je ooit bent weggegaan.

Kijk ook eens naar degene die je nog steeds verdedigt.

Beantwoordt hij lastige vragen? Erkent hij fouten zonder onmiddellijk een ander aan te wijzen? Verandert er iets wanneer mensen aantonen dat zijn besluiten schade veroorzaken? Wat gebeurt er met degene die hem tegenspreekt?

Misschien heeft hij ooit iets bijzonders opgebouwd. Misschien vertegenwoordigt hij jouw politieke overtuigingen. Misschien heb je anderen jarenlang verteld dat hij de juiste persoon was.

Dat verplicht je niet om zijn gedrag te blijven goedpraten.

Ook iemand die jouw ideeën deelt, kan liegen. Ook iemand die ooit goed leidinggaf, kan inmiddels vooral zijn eigen positie beschermen. En jouw loyaliteit helpt niemand wanneer je daarmee voorkomt dat hij nog wordt aangesproken.

Wie informatie achterhoudt, misleidt mensen

Wie bewust informatie achterhoudt, misleidt mensen. Kijk naar de mainstreammedia die bij de eerste protesten in Frankrijk het heeft over eerst studenten en later sloten zich taxichauffeurs en zorgmedewerkers aan terwijl X.com en Facebook vol staan met veelal Afrikaanse plunderaars die winkel leegroven waar nagenoeg geen blanke man of vrouw op te zien is.

Wie kritiek steeds verdraait tot een gebrek aan loyaliteit, maakt het moeilijker om problemen op te lossen. Wie instemming beloont en tegenspraak afstraft, organiseert zijn eigen onwetendheid.

Daar hoef je geen vriendelijker woorden voor te zoeken.

Wie geweld gebruikt of plundert, draagt daarvoor verantwoordelijkheid. Een leider mag zich daar niet achter verschuilen.

Orde herstellen hoort bij besturen. Onderzoeken waarom het vertrouwen verdwijnt ook. Je kunt niet blijven eisen dat anderen hun gedrag veranderen, terwijl je je eigen keuzes buiten het onderzoek houdt.

Sommige leiders verdienen een spiegel

Daarom verdienen sommige leiders een spiegel. Laat ze er een week voor staan. Langer, als dat nodig is. Totdat ze durven kijken naar de signalen die ze hebben weggewuifd, de mensen die ze hebben gekleineerd en de gevolgen die ze steeds aan anderen hebben toegeschreven.

Wie dat weigert, moet plaatsmaken.

Ik dacht ooit dat mijn medewerkers moesten veranderen. Ik had zelfs een coach betaald om dat voor elkaar te krijgen. Gelukkig liet die mij niet wegkomen met mijn verhaal.

Als iedereen onder jouw leiderschap moet veranderen behalve jijzelf, blijf dan nog maar even voor die spiegel staan.

Dus mijn vraag is: “Welke kritiek op jouw leiderschap heb je voor het laatst serieus onderzocht?”