Hoe houd je een afscheidsspeech voor een medewerker of collega die vertrekt?
Ik heb in mijn leven meer mensen aangenomen dan ik me kan herinneren. En ondanks het extreem lage medewerkersverloop binnen mijn bedrijven is het natuurlijk een illusie om te denken dat iemand voor altijd bij je blijft werken.
Er dienen zich nieuwe kansen aan. Soms lopen dingen niet helemaal soepel. Soms wil iemand een andere functie, een ander bedrijf of een compleet andere carrière. En soms neem je als werkgever zelf het besluit om afscheid van iemand te nemen.
Vroeger kon ik zo’n vertrek nog weleens persoonlijk opvatten. Alsof een medewerker mij in de steek liet. Alsof iemand met zijn vertrek ook iets zei over mij, het bedrijf of alles wat we samen hadden opgebouwd.
Dat was natuurlijk onzin. Maar in mijn eerste jaren als ondernemer wist ik mezelf daardoor soms geen raad wanneer iemand vertrok en er tijdens de afscheidsborrel van mij een speech werd verwacht.
Dan zei ik iets als:
Dank je wel voor je inzet en veel succes met je volgende stap.
Het was correct. Niemand kon er aanstoot aan nemen. Maar onpersoonlijker kon het bijna niet.
Pas toen ik begreep dat het vertrek van een medewerker niet automatisch een afwijzing van mij was, kon ik werkelijk naar die persoon kijken. Zelfs wanneer ik zelf om welke reden dan ook iemand had ontslagen.
Vanaf dat moment werd een afscheidsspeech gemakkelijker. Niet omdat ieder vertrek ineens prettig was, maar omdat ik niet langer bezig was met wat het vertrek over mij zei. Ik kon vertellen wie deze persoon voor ons was geweest. Wat hij of zij had bijgedragen. Welke momenten we niet zouden vergeten. En waarom collega’s iemand zouden missen.
Daardoor kon de vertrekkende medewerker zich gezien voelen. En konden de mensen die graag met diegene hadden gewerkt, of zelfs bevriend waren geraakt, het afscheid als een oprecht eerbetoon ervaren.
Een goede afscheidsspeech voor een medewerker of collega bestaat daarom niet uit een opsomming van functies, prestaties en dienstjaren. Je maakt iemand herkenbaar met enkele concrete herinneringen. Je benoemt wat die persoon voor het werk én voor de mensen heeft betekend. Je laat ruimte voor de gevoelens van de collega’s die achterblijven en je wenst iemand iets toe dat werkelijk bij hem of haar past.
Wat is het doel van een afscheidsspeech?
Een afscheidsspeech is geen functioneringsgesprek, LinkedIn-aanbeveling of verkorte versie van iemands cv.
Je hoeft niet te bewijzen hoe goed iemand was. Je hoeft ook niet de hele loopbaan binnen het bedrijf samen te vatten. Het doel is dat iemand zichzelf herkent in jouw woorden en dat de mensen in de ruimte denken: ja, zo hebben wij diegene ook gekend.
Dat lukt zelden met algemene woorden als betrokken, loyaal, professioneel, enthousiast of collegiaal. Die kunnen allemaal waar zijn, maar ze geven iemand nog geen gezicht.
Je kunt zeggen:
Je stond altijd klaar voor je collega’s.
Je kunt ook zeggen:
Wanneer iemand op vrijdagmiddag om kwart voor vijf nog vastliep, was jij degene die zijn stoel aanschoof en zei: laat eens zien.
De tweede zin laat niet alleen zien dat iemand behulpzaam was. Hij brengt die persoon even terug in de ruimte.
Dat is wat goede storytelling kan doen. Een eigenschap vertelt ons wat we van iemand moeten vinden. Een concrete herinnering laat ons het zelf ervaren.
Vier perspectieven bij het afscheid van een medewerker
In een afscheidsspeech zijn altijd vier perspectieven aanwezig:
Jij als spreker.
De medewerker of collega die vertrekt.
Het werk en de omstandigheden van het vertrek.
De collega’s die luisteren en achterblijven.
Het eerste perspectief bepaalt wat jij persoonlijk kunt zeggen. Als directeur heb je iemand anders meegemaakt dan een directe collega. Als leidinggevende zag je andere kwaliteiten en momenten dan iemand die dagelijks naast die persoon zat. Je hoeft daarom niet namens iedereen te spreken. Vertel vanuit de relatie die jij met iemand had.
Het tweede perspectief is de persoon die vertrekt. Waarin was diegene herkenbaar? Welke gewoonte, uitspraak, eigenaardigheid of manier van werken maakte hem of haar anders dan anderen?
Het derde perspectief bestaat uit het werk en de omstandigheden. Welke bijdrage heeft iemand geleverd? Waarin heeft hij of zij verschil gemaakt? En hoeveel moet je zeggen over de reden van het vertrek?
Het vierde perspectief wordt gemakkelijk vergeten. Dat zijn de mensen die luisteren. Zij verliezen misschien een ervaren collega, een mentor, een dagelijkse gesprekspartner of iemand met wie ze ook buiten het werk bevriend zijn geraakt.
Effectieve communicatie gaat niet alleen over helder zeggen wat jij bedoelt. Het gaat ook over begrijpen wat jouw woorden bij anderen achterlaten.
Dat geldt bij een zakelijk afscheid net zo goed als bij een afscheidsspeech voor iemand die is overleden. De omstandigheden zijn heel anders, maar de verantwoordelijkheid van de spreker blijft vergelijkbaar: je spreekt over één persoon voor mensen die allemaal hun eigen relatie met diegene hebben.
Wanneer een vertrek voor jou persoonlijk voelt
Een medewerker kan met zijn vertrek iets bij jou raken. Teleurstelling. Boosheid. Onzekerheid. Misschien heb je iemand kansen gegeven, veel geleerd of op moeilijke momenten beschermd. Misschien vertrekt diegene juist wanneer je hem of haar hard nodig hebt.
Dat gevoel hoeft niet onredelijk te zijn. Maar de afscheidsborrel is meestal niet de juiste plek om het te verwerken.
Zinnen als deze lijken vriendelijk, maar dragen vaak een verwijt:
Hoewel we je natuurlijk liever hier hadden gehouden…
Wij hebben veel in jou geïnvesteerd, maar begrijpen dat je verder wilt kijken.
Je laat een behoorlijk gat achter dat we nu maar moeten zien op te vullen.
De medewerker hoort daarin niet alleen waardering. Hij hoort ook dat hij zich bijna moet verontschuldigen voor zijn vertrek.
Je mag zeggen dat je het jammer vindt. Je mag zelfs zeggen dat het vertrek je heeft geraakt. Maar maak de ander niet verantwoordelijk voor jouw teleurstelling.
Er is een groot verschil tussen:
Na alles wat we voor je hebben gedaan, had ik niet verwacht dat je zou vertrekken.
En:
Ik vind het oprecht jammer dat je vertrekt, juist omdat ik onze samenwerking zo heb gewaardeerd.
De eerste zin legt een schuld neer. De tweede laat zien dat de relatie iets voor je betekende.
Wat zeg je wanneer iemand zelf ontslag heeft genomen?
Wanneer iemand zelf kiest voor een nieuwe stap, hoef je die beslissing niet groter of kleiner te maken dan zij is.
Benoem kort dat er een nieuwe kans is ontstaan. Vertel daarna vooral wat deze persoon bij jullie heeft achtergelaten. Niet alleen in omzet, projecten of resultaten, maar ook in kennis, sfeer, vertrouwen en relaties.
Vermijd de verleiding om te zeggen dat iemand altijd mag terugkomen als je dat niet werkelijk meent. Doe ook geen grote voorspellingen over een schitterende toekomst als je die woorden bij iedere vertrekkende medewerker gebruikt.
Wens iemand iets toe dat past bij wat je van diegene hebt gezien.
Iemand die altijd nieuwe ideeën had, kun je een omgeving toewensen waarin die nieuwsgierigheid alle ruimte krijgt. Iemand die veel jongere collega’s heeft begeleid, kun je toewensen dat ook de volgende organisatie ziet hoeveel mensen door hem of haar kunnen groeien.
Dan wordt je wens persoonlijk in plaats van ceremonieel.
Wat zeg je wanneer jij iemand hebt ontslagen?
Een afscheid hoeft niet oneerlijk te worden omdat het dienstverband niet goed is geëindigd.
Je hoeft tijdens de afscheidsborrel niet uit te leggen waarom iemand is ontslagen. Je hoeft de beslissing ook niet te verdedigen tegenover de collega’s. Wat tussen werkgever en medewerker is besproken, hoort niet ineens onderdeel te worden van een openbare speech.
Maar je hoeft evenmin te doen alsof alles fantastisch was.
Zoek naar wat wél waar en waardevol is geweest. Misschien paste de functie uiteindelijk niet, maar bracht iemand wel energie in het team. Misschien waren de resultaten onvoldoende, maar heeft die persoon een project geholpen, klanten goed behandeld of collega’s gesteund.
Een zakelijke beslissing en menselijke waardering kunnen naast elkaar bestaan.
Soms is er weinig oprechts te zeggen. Houd het afscheid dan kort en waardig. Geforceerde complimenten voelen meestal vernederender dan enkele eerlijke woorden.
Iemand ontslaan betekent dat je een arbeidsrelatie beëindigt. Het betekent niet dat je die persoon tijdens het afscheid ook zijn waardigheid moet afnemen.
Wat doe je wanneer het vertrek ingewikkeld ligt?
Niet ieder afscheid vindt plaats in harmonie. Er kunnen conflicten zijn geweest. Collega’s kunnen opgelucht zijn dat iemand vertrekt. De medewerker zelf kan boos of teleurgesteld zijn. Misschien bestaan er verschillende verhalen over wat er is gebeurd.
Gebruik de speech dan niet om alsnog jouw versie van de gebeurtenissen vast te leggen.
Een afscheidswoord is geen laatste pleidooi waarin jij kunt bewijzen dat je gelijk had. Het is ook niet het moment om met een grapje te verwijzen naar problemen die nooit echt zijn opgelost.
Je kunt erkennen dat de samenwerking niet altijd eenvoudig was zonder de ander publiekelijk te beoordelen. Bijvoorbeeld:
We hebben niet altijd hetzelfde naar situaties gekeken. Maar ik heb je betrokkenheid en je bereidheid om ergens voor te staan nooit betwijfeld.
Zeg dit alleen wanneer het waar is.
Juist bij een moeilijk vertrek helpt het onderscheid tussen een waarneming en een interpretatie. Nonviolent Communication leert ons dat eerlijkheid niet betekent dat iedere gedachte ongefilterd moet worden uitgesproken. Je kunt duidelijk zijn zonder de ander kleiner te maken.
Wanneer is humor gepast in een afscheidsspeech?
Humor kan een afscheidsspeech warm, herkenbaar en menselijk maken. Maar de grap moet de persoon zichtbaar maken, niet tot mikpunt maken.
Vertel bijvoorbeeld over de collega die iedere vergadering begon met de vraag waarom de vergadering eigenlijk nodig was. Over degene die altijd een oplader bij zich had, maar nooit voor het juiste apparaat. Of over de manager die zei dat zijn deur altijd openstond, terwijl iedereen wist dat hij de helft van de tijd vergat waar hij zijn sleutel had gelaten.
Dat zijn geen grappen die iemand beschadigen. Het zijn liefdevolle observaties die herkenning oproepen.
Stel jezelf bij humor drie vragen:
Zou de persoon om wie het gaat hier zelf om kunnen lachen?
Maakt de grap iemand herkenbaarder of kleiner?
Begrijpen ook de andere aanwezigen waarom dit grappig is?
Vermijd grappen over onzekerheden, uiterlijk, relaties, ziekte, salaris, ontslag of fouten die iemand nog steeds pijnlijk vindt. Wees ook voorzichtig met inside jokes. Als drie mensen hard lachen en de rest zich afvraagt wat er wordt bedoeld, creëer je afstand in plaats van verbinding.
Goede humor zegt: wij kennen jou.
Slechte humor zegt: wij lachen om jou.
Hoe bouw je de afscheidsspeech op?
Een goede afscheidsspeech hoeft meestal niet langer dan enkele minuten te duren. Een eenvoudige structuur helpt je om persoonlijk te spreken zonder te gaan opsommen.
Begin met iets herkenbaars
Open met een uitspraak, gewoonte of concreet moment waardoor iedereen onmiddellijk weet over wie je spreekt.
Niet:
Vandaag nemen we afscheid van een gewaardeerde collega.
Maar bijvoorbeeld:
Het is vreemd om hier te staan zonder dat jij vijf minuten van tevoren vraagt of ik mijn speech wel goed heb voorbereid.
Vertel wat iemand voor jou betekende
Leg kort uit vanuit welke positie jij spreekt. Was je de leidinggevende die iemand zag groeien? De collega met wie jarenlang werd samengewerkt? De ondernemer die iemand ooit aannam zonder te weten hoeveel invloed die persoon zou krijgen?
Kies twee of drie concrete herinneringen
Gebruik geen volledig historisch overzicht. Kies momenten waarin het karakter van iemand zichtbaar wordt.
Een moeilijke klant. Een deadline. Een fout waar later om gelachen werd. Een collega die steun nodig had. Een idee dat eerst onmogelijk leek. Een dagelijkse gewoonte die iedereen gaat missen.
Benoem de betekenis voor het team
Vertel niet alleen wat iemand deed, maar wat dat mogelijk maakte voor anderen.
Misschien bracht iemand rust. Humor. Kwaliteit. Kritische vragen. Structuur. Menselijkheid. Of precies de juiste hoeveelheid chaos om ervoor te zorgen dat anderen beter gingen nadenken.
Wens iemand iets persoonlijks toe
Sluit niet automatisch af met veel succes.
Wens iemand een omgeving toe waarin een herkenbare kwaliteit verder kan groeien. Of spreek de hoop uit dat de volgende collega’s net zo snel ontdekken wat jullie in de loop der jaren over deze persoon hebben geleerd.
Eindig met één zin die mag blijven hangen
Probeer niet alles nog eens samen te vatten. Een afscheid wordt vaak sterker wanneer je eindigt met één eenvoudige, oprechte gedachte.
Bijvoorbeeld:
Je werk wordt overgenomen. Jouw plek in onze herinneringen niet.
Vijf vragen voordat je gaat spreken
Lees je speech nog één keer en stel jezelf deze vragen:
Zou deze speech ook over iedere andere medewerker kunnen gaan?
Vertel ik concrete herinneringen of vooral algemene complimenten?
Gebruik ik het afscheid om mijn eigen teleurstelling of gelijk uit te spreken?
Kan de persoon zichzelf herkennen in de humor die ik gebruik?
Wat moeten de vertrekkende medewerker en de achterblijvende collega’s na mijn laatste zin voelen?
Een afscheidsspeech hoeft niet perfect te zijn. Wanneer je iemand goed hebt gekend, kan je stem even breken of kun je naar woorden zoeken. Dat maakt je niet minder professioneel. Het laat zien dat de samenwerking iets heeft betekend.
Ook spreken voor publiek draait uiteindelijk niet alleen om techniek. Het gaat erom dat je voldoende aanwezig bent om iets echts te kunnen zeggen.
In mijn eerste jaren als ondernemer bedankte ik vertrekkende medewerkers voor hun inzet en wenste ik ze succes. Die woorden waren netjes, maar ze zeiden vrijwel niets.
Wat ik waarschijnlijk werkelijk bedoelde, was dat ik niet wist hoe ik moest vertellen dat hun vertrek iets met mij deed.
Nu weet ik dat iemand die vertrekt niet wegneemt wat er samen is opgebouwd. Een medewerker kan naar een ander bedrijf gaan en toch onderdeel blijven van de geschiedenis, de cultuur en de verhalen van jouw organisatie.
Je bepaalt niet hoelang iemand blijft.
Je kunt wel bepalen of iemand vertrekt als een functie die moet worden vervangen, of als een mens die werkelijk is gezien.
Opmerkingen