Hoe je je emotionele staat verandert wanneer het leven je uit balans trekt

Ken je dat gevoel dat iets je ineens uit jezelf haalt?

Het ene moment voel je je rustig, helder of zelfverzekerd. Je weet wat je wilt. Je kunt nadenken. Je kunt luisteren. Je kunt reageren. En dan gebeurt er iets. Er komt een bericht binnen. Iemand zegt iets. Een herinnering komt terug. Een afspraak loopt slecht. Je partner kijkt op een bepaalde manier naar je. Een klant stelt je werk ter discussie. Je kind zegt iets dat precies de verkeerde plek raakt.

En ineens zit je niet meer in dezelfde staat.

Je lichaam verandert. Je gedachten veranderen. Je toon verandert. Je blik op de situatie verandert. Wat een paar minuten eerder nog hanteerbaar leek, voelt nu persoonlijk, bedreigend, oneerlijk of onmogelijk. Misschien raak je geïrriteerd, trek je je terug, word je defensief, onzeker, onrustig of overweldigd.

Dat is de kracht van je emotionele staat.

Je emotionele staat is niet zomaar een stemming. Het is de mentale en emotionele positie van waaruit je jezelf, anderen en de wereld om je heen ervaart. Als je staat verandert, verandert je waarneming mee. En als je waarneming verandert, verandert vaak ook de betekenis die je aan dingen geeft.

Daarom kan het zo krachtig zijn om te leren je staat te veranderen.

In het kort: je staat verandert hoe je alles ziet

Emotionele state management betekent dat je leert opmerken in welke staat je bent, begrijpt hoe die staat je waarneming beïnvloedt en leert verschuiven naar een staat van waaruit je helderder kunt reageren.

Dit gaat niet over emoties onderdrukken. Het gaat er niet om dat je doet alsof alles goed is. Het gaat erom dat je beseft dat de staat waarin je zit invloed heeft op hoe je denkt, voelt, praat, beslist en handelt.

Als je zelfvertrouwen voelt, ziet de wereld er anders uit dan wanneer je onzeker bent. Zelfvertrouwen kan je het gevoel geven dat je de hele wereld aankunt, terwijl één lastige situatie je compleet aan jezelf kan laten twijfelen. De persoon is dezelfde. De situatie is misschien zelfs hanteerbaar. Maar de staat is veranderd.

Daarom is state management een belangrijk onderdeel van een holistische coachingaanpak. Als je alleen naar gedachten kijkt, mis je het lichaam. Als je alleen naar emoties kijkt, mis je waarneming. Als je alleen naar gedrag kijkt, mis je de staat van waaruit dat gedrag ontstaat.

Soms zorgt een verschuiving in je staat voor nieuwe inzichten. Angst kan nieuwsgierigheid worden. Boosheid kan helderheid worden. Wat eerst moeilijk leek, kan ineens eenvoudig worden.

Niet omdat de wereld veranderd is.

Maar omdat de staat van waaruit je naar de wereld keek, is veranderd.

De staat waarin je zit, bepaalt vaak in welke wereld je denkt te leven. - Ben Steenstra

Wat is een emotionele staat?

We kennen allemaal het moment van intense blijdschap of vreugde. Zo’n moment waarop je niet kunt stoppen met praten, je lichaam licht voelt, je energie hebt, je je verbonden voelt met mensen en het leven even open lijkt te gaan.

We kennen ook het tegenovergestelde. Het moment van verdriet, irritatie, angst of eenzaamheid. De wereld wordt kleiner. Je gedachten worden zwaarder. Je kunt nog steeds in hetzelfde huis zijn, met dezelfde mensen en hetzelfde leven, maar alles voelt anders.

Beide zijn emotionele staten.

Een emotionele staat is een tijdelijke manier van zijn. Ze beïnvloedt je ademhaling, houding, gedachten, taal, aandacht, gedrag en interpretatie van de werkelijkheid. Op een normale dag bewegen de meeste mensen door verschillende staten heen, vaak zonder dat ze het merken.

Je kunt bijvoorbeeld staten herkennen als de verdrietige staat, de geïrriteerde staat, de eenzame staat, de focusstaat, de rustige staat, de compassiestaat, de speelse staat, de weerstandsstaat, de acteerstand, de meditatieve staat of de zelfverzekerde staat.

Elke staat laat zich bij ieder mens anders zien. De één wordt stil als hij verdrietig is. De ander wordt onrustig. De één wordt scherp als hij boos is. De ander wordt koud of trekt zich terug. De één wordt speels als hij ontspannen is. De ander wordt juist diep gefocust.

Het punt is niet dat de ene staat altijd goed is en de andere altijd slecht. Boosheid kan een grens beschermen. Verdriet kan laten zien wat ertoe doet. Angst kan je helpen opletten. Maar sommige staten helpen je om helderder te reageren, terwijl andere staten het overnemen en je wereld kleiner maken dan nodig is.

Je staat verandert je waarneming

Afhankelijk van de staat waarin je bent, ervaar je je omgeving, jezelf en anderen op een andere manier.

Als je in een vrolijke of open staat bent, kun je een kleine fout grappig of onschuldig vinden. Iemand laat een glas vallen en je lacht. Iemand komt te laat en je haalt je schouders op. Een plan verandert en je past je aan.

Maar als je al boos, moe of onzeker bent, kan dezelfde gebeurtenis compleet anders voelen. Het gevallen glas wordt slordigheid. Het te laat komen wordt respectloos. Het veranderde plan wordt bewijs dat niemand rekening met je houdt.

De feiten zijn misschien nauwelijks veranderd. Je staat wel.

Daarom beïnvloedt onze staat de betekenis die we aan dingen geven. Maar andersom geldt hetzelfde. De betekenis die we aan dingen geven, kan ook onze staat veranderen.

Als je tegen jezelf zegt: “Deze persoon valt mij aan”, kan je staat verschuiven naar verdediging. Als je tegen jezelf zegt: “Deze persoon is gestrest en communiceert slecht”, kun je rustiger blijven. Als je tegen jezelf zegt: “Ik faal altijd”, kan je staat instorten. Als je tegen jezelf zegt: “Dit is moeilijk, maar ik kan ervan leren”, kan je staat steviger worden.

Staat en betekenis beïnvloeden elkaar voortdurend.

Daarom is emotionele state management geen trucje. Het is een manier om bewuster te worden van de plek van waaruit je reageert.

Staten die je hebt geleerd om te overleven, dienen je niet altijd meer

Sommige emotionele staten zijn geleerd in moeilijke omstandigheden. Als je veel tegenslagen in je leven hebt gehad, leer je daarmee om te gaan op een bepaalde manier. Soms is die manier van zijn nuttig. Soms was ze zelfs noodzakelijk. Maar dat betekent niet altijd dat ze je vandaag nog steeds dient.

Stel je voor dat iemand opgroeit in een onveilige omgeving. Als kind kun je niet elk moment van gevaar rustig doordenken. Je hebt een manier nodig om te overleven. Dus leer je een staat aan. Misschien word je stil. Misschien word je extreem alert. Misschien ga je pleasen. Misschien word je agressief voordat iemand anders je pijn kan doen. Misschien koppel je jezelf los van wat je voelt.

Op dat moment kan die staat je hebben geholpen. Misschien heeft die staat je zelfs beschermd.

Maar jaren later kan dezelfde staat verschijnen in situaties waarin hij niet meer nodig is.

Een vrouw die fysiek en mentaal mishandeld werd in een relatie, beschreef haar overlevingsstaat ooit als “de overgave-staat”. In die staat maakte ze alles oké. Ze bleef stil, wachtte tot de situatie voorbij was en probeerde daarna vriendelijk te zijn. Op dat moment was dat haar manier om zichzelf te beschermen.

Jaren nadat ze uit die relatie was gestapt, schoot ze nog steeds in die staat als iemand onaardig tegen haar deed. Als iemand voordrong bij de kassa, werd ze overdreven vriendelijk. Als haar puberzoon haar uitschold, gaf ze hem daarna een knuffel. De staat die haar ooit had geholpen om te overleven, begon tegen haar te werken.

Zo’n patroon verdient zorg en respect. Als een staat is ontstaan als reactie op trauma, mishandeling of langdurige onveiligheid, is het niet altijd iets wat je alleen moet proberen te veranderen. Professionele begeleiding kan dan belangrijk zijn. Je staat veranderen gaat niet over jezelf de schuld geven van een overlevingsreactie. Het gaat erom dat je voorzichtig leert opmerken of een oude manier van jezelf beschermen nog steeds de juiste manier is om nu te leven.

Kun je invloed hebben op je emotionele staat?

Ja, je kunt invloed hebben op je emotionele staat. Niet altijd meteen. Niet altijd volledig. Maar vaker dan de meeste mensen denken.

Veel mensen kennen dit eenvoudige voorbeeld. Je hebt in de auto enorme ruzie met je partner, onderweg naar vrienden. De sfeer is verschrikkelijk. Je bent boos, gekwetst of gespannen. Dan kom je aan, je belt aan en op het moment dat de deur opengaat, verandert je gezicht. Je glimlacht. Je toon verandert. Je houding verandert. Voor even word je weer sociaal.

Dat is niet per se nep. Het laat zien dat mensen van staat kunnen verschuiven.

Acteurs doen dit professioneel. Sporters doen het voor een wedstrijd. Sprekers doen het voordat ze het podium op gaan. Ouders doen het als ze uitgeput zijn, maar toch hun stem verzachten voor een kind. Leiders doen het als ze druk voelen, maar rust in een ruimte moeten brengen.

Je weet dus al hoe je van staat kunt veranderen. De vraag is of je het bewust doet.

Zodra je beseft dat veel staten bewust of onbewust zijn aangeleerd, besef je ook dat ze getraind, verzacht, veranderd of vervangen kunnen worden. Niet allemaal tegelijk. Niet met geweld. Maar wel door bewustwording, herhaling en oefening.

Oefening 1: merk op in welke staat je bent

Voordat je je staat kunt veranderen, moet je haar opmerken. Veel mensen slaan deze stap over en proberen meteen anders te voelen. Dat werkt zelden goed, omdat je niet kunt sturen wat je nog niet hebt herkend.

Neem een moment en vraag jezelf af:

In welke staat ben ik nu?

Oordeel er niet over. Benoem het alleen. Misschien zit je in een verdedigende staat, een vermoeide staat, een verdrietige staat, een onrustige staat, een gefocuste staat, een liefdevolle staat, een weerstandsstaat of een rustige staat.

Kijk daarna hoe deze staat zich laat zien.

Hoe is je ademhaling? Hoe is je houding? Welke woorden gebruik je in je hoofd? Waar gaat je aandacht naartoe? Wat negeer je? Hoe zien andere mensen eruit vanuit deze staat? Wat betekent de situatie voor jou vanuit deze plek?

Deze oefening is eenvoudig, maar kan confronterend zijn. Je kunt merken dat je in de ene staat iemand als bedreiging ziet, terwijl je diezelfde persoon in een andere staat ziet als iemand die worstelt. Je kunt merken dat je jezelf in de ene staat zwak vindt, terwijl je jezelf in een andere staat ziet als moe, maar nog steeds capabel.

Alleen dat bewustzijn kan al afstand creëren.

En afstand geeft keuze.

Oefening 2: verander je staat door anders te handelen

Hoe vreemd het misschien ook klinkt, acteren is één van de meest effectieve manieren om je emotionele staat te veranderen.

Dat betekent niet dat je nep wordt. Het betekent dat je je lichaam, stem, taal en aandacht gebruikt om een staat te oefenen die ergens al in jou aanwezig is. Net zoals een plant groeit als die aandacht krijgt, wordt de staat die je het vaakst oefent makkelijker bereikbaar.

Kies een staat die je vaker wilt ervaren. Bijvoorbeeld rustige zelfverzekerdheid, focus, openheid, moed, compassie of speelsheid.

Herinner je nu een situatie waarin je die staat al had. Stap daar zo volledig mogelijk in. Hoe stond je? Hoe ademde je? Wat deed je gezicht? Welke woorden gebruikte je? Welke woorden gebruikte je juist niet? Hoe keek je naar andere mensen? Hoe keek je naar jezelf?

Doe vervolgens die staat.

Sta, zit, loop, adem en spreek zoals je deed in die staat. Niet twee seconden, maar lang genoeg om je lichaam het te laten herkennen. In het begin kan dit voelen als acteren. Maar onthoud dat veel van je huidige staten ook door herhaling zijn geleerd. Je doet niet alsof je iemand anders bent. Je traint toegang tot een deel van jezelf dat al bestaat.

Herhaal dit met verschillende staten. Merk op welke je dienen en welke niet. Je hoeft verdriet, boosheid of angst niet te verwijderen. Maar je kunt wel besluiten dat ze niet automatisch de eerste plek aan tafel krijgen.

Oefening 3: gebruik meditatie om je staat te observeren

Meditatie kan helpen omdat het ruimte creëert tussen jou en de staat waarin je zit. Je stopt even met reageren en begint met observeren.

Je hoeft meditatie niet ingewikkeld te maken. Ga rustig zitten. Adem. Voel je lichaam. Merk je gedachten op. Merk de staat op waarin je bent, zonder die meteen te willen veranderen.

Vraag jezelf af:

Hoe zie ik de wereld vanuit deze staat?Hoe zie ik andere mensen?Hoe zie ik mezelf?Welke woorden wil deze staat gebruiken?Welke woorden gebruikt deze staat nooit?Welke betekenis geeft deze staat aan wat er gebeurt?

Laat jezelf en de wereld daarna even zijn zoals ze zijn, zonder oordeel en zonder haastige conclusies.

Vraag jezelf na afloop af of dit een staat is die je wilt blijven oefenen. Soms is het antwoord ja. Soms is het antwoord nee. Soms besef je simpelweg: deze staat was eerder logisch, maar helpt me nu niet.

Dat besef is al een verschuiving.

Na verloop van tijd kan meditatie je helpen om je staten eerder te herkennen. Je merkt irritatie op voordat het boosheid wordt. Angst voordat het paniek wordt. Verdriet voordat het terugtrekking wordt. Rust voordat die verdwijnt. En zodra je een staat eerder opmerkt, kun je bewuster kiezen wat je volgende stap wordt.

Oefening 4: kies de staat die je wilt oefenen

Je emotionele staat veranderen is niet alleen iets wat je doet als het leven moeilijk wordt. Het is ook iets wat je kunt trainen voordat moeilijke momenten ontstaan.

Kies één staat die je meer beschikbaar wilt maken in je leven. Kies er geen tien. Kies er één.

Misschien wil je rustige zelfverzekerdheid oefenen. Misschien gegronde focus. Misschien speelse openheid. Misschien moed. Misschien compassie. Misschien emotionele stevigheid.

Vraag jezelf dan af: wat zou deze staat doen in mijn dagelijks leven?

Hoe zou rustige zelfverzekerdheid een e-mail beantwoorden? Hoe zou gegronde focus een vergadering binnenkomen? Hoe zou compassie reageren op een lastig kind? Hoe zou moed een gesprek voeren dat je al een tijd vermijdt? Hoe zou emotionele stevigheid omgaan met kritiek?

Oefen die staat vervolgens in kleine momenten. Niet alleen wanneer alles moeilijk is. Juist wanneer dingen normaal zijn. Zo bouw je toegang op. Als je alleen midden in emotionele chaos probeert je staat te veranderen, voelt dat moeilijk. Als je oefent in gewone momenten, wordt de staat makkelijker beschikbaar wanneer je hem nodig hebt.

Wat is het voordeel van je staat veranderen?

Je staat veranderen verandert hoe je naar jezelf, anderen en situaties kijkt. In staten die je dienen, kun je helderder reageren. Je kunt meer van het leven genieten. Je kunt betere keuzes maken. Je kunt eerlijker spreken met minder aanval. Je kunt problemen zien zonder zelf meteen het probleem te worden.

Dat betekent niet dat je altijd positief moet zijn. Soms verdient verdriet ruimte. Soms bevat boosheid waarheid. Soms vertelt angst je dat je moet opletten. Emotionele state management gaat er niet om dat je de hele tijd vrolijk bent. Het gaat erom dat je niet onbewust wordt bestuurd door een staat die de situatie niet meer dient.

Een ervaren coach kan je helpen staten en patronen te herkennen die je alleen moeilijk ziet. Een goede coach zegt niet simpelweg dat je rustig moet worden of positief moet denken. Die helpt je begrijpen wat er vanbinnen gebeurt, welke staten je hebt geleerd, welke je beschermen, welke je beperken en welke je bewuster wilt oefenen.

Het doel is niet om iemand anders te worden.

Het doel is om meer keuze te krijgen in hoe je het leven ontmoet.

Onderdruk je emoties als je je staat verandert?

Je staat veranderen is niet hetzelfde als emoties onderdrukken.

Onderdrukken betekent wegduwen wat je voelt en doen alsof het er niet is. Je staat veranderen betekent dat je genoeg ruimte creëert om anders met wat je voelt om te gaan. Je ontkent de emotie niet. Je verandert de positie van waaruit je haar ontmoet.

Als er iets pijnlijks gebeurt, verandert het veranderen van je staat de gebeurtenis niet. Het verandert de manier waarop je ernaar kijkt en wat je erbij voelt. Vanuit de ene staat kan de gebeurtenis afwijzing, gevaar of falen betekenen. Vanuit een andere staat kan het nog steeds pijn doen, maar misschien ook leren, helderheid, rouw, waarheid of de noodzaak van een grens betekenen.

Dat verschil doet ertoe.

Want als je staat verschuift, kan de betekenis verschuiven. En als de betekenis verschuift, wordt de emotie vaak beter hanteerbaar.

Tot slot: je bent niet altijd de staat waarin je zit

Je kunt boos zijn zonder een boos mens te zijn. Je kunt bang zijn zonder zwak te zijn. Je kunt verdrietig zijn zonder gebroken te zijn. Je kunt onzeker zijn zonder onbekwaam te zijn.

Een staat is iets waar je in zit. Het is niet altijd wie je bent.

Dat onderscheid geeft vrijheid.

Het leven zal je soms uit balans blijven trekken. Mensen zullen dingen zeggen. Plannen zullen veranderen. Herinneringen zullen terugkomen. Druk zal oplopen. Je zult niet altijd je eerste emotionele reactie kunnen kiezen.

Maar je kunt leren opmerken in welke staat je zit. Je kunt leren begrijpen wat die staat met je waarneming doet. Je kunt leren je lichaam, aandacht, taal en betekenis te verschuiven. Je kunt leren terug te keren naar een staat die je leven beter dient.

Niet perfect. Niet altijd meteen. Maar vaker dan voorheen.

En soms is dat genoeg om te stoppen met alleen maar ondergaan wat het leven met je doet, en te beginnen met reageren vanuit een plek die meer als jezelf voelt.