Wat je kunt controleren, wat je kunt beïnvloeden en wat je moet accepteren

Vorige maand bereikte mij het trieste nieuws dat twee vrouwen die ik ken, en die ook nog vriendinnen van elkaar zijn, allebei de diagnose hersentumor hebben gekregen. Een van hen is inmiddels overleden. De ander heeft waarschijnlijk nog maar twee tot drie maanden te leven en zal twee puberende kinderen achterlaten.

Er zijn momenten waarop het leven je zonder waarschuwing recht tegenover een waarheid zet die je meestal liever op afstand houdt. Je kunt plannen, hopen, bidden, vechten, voorbereiden, onderhandelen en proberen de werkelijkheid onder controle te houden, maar sommige dingen zijn simpelweg niet van jou. Ze gebeuren. Ze doen pijn. Ze onderbreken alles. En ze herinneren je eraan dat controle veel kleiner is dan we vaak doen alsof.

Ik kom op een leeftijd waarop ik helaas vaker zal meemaken dat mensen ineens uit het leven worden getrokken. Dat is geen fijne gedachte, maar wel een eerlijke. En juist daarom wordt de vraag steeds belangrijker: wat kunnen we werkelijk controleren, waar kunnen we alleen invloed op uitoefenen en wat moeten we leren accepteren?

Acceptatie betekent niet dat je niets meer doet. Acceptatie betekent dat je stopt met energie verspillen aan wat buiten jouw macht ligt, zodat je je kracht kunt gebruiken waar die nog wél iets betekent.

Proberen te controleren wat niet van jou is, put je uit. Verantwoordelijkheid nemen voor wat wél van jou is, geeft richting. Ben Steenstra

Het verschil tussen controle, invloed en acceptatie

Veel stress ontstaat doordat mensen controle en invloed door elkaar halen. Controle betekent dat jij daadwerkelijk bepaalt wat er gebeurt. Invloed betekent dat jouw woorden, keuzes, gedrag of aanwezigheid effect kunnen hebben, maar dat jij de uitkomst niet bezit. Acceptatie begint daar waar zowel controle als invloed ophouden.

Wanneer je een drukke straat oversteekt, heb je invloed op je veiligheid door goed naar links en rechts te kijken, op te letten en pas over te steken wanneer het verstandig is. Maar je hebt geen controle over de snelheidsmaniak die ineens de bocht om komt scheuren.

Dat onderscheid lijkt simpel, maar in het dagelijks leven vergeten we het voortdurend. We proberen controle te krijgen over wat andere mensen van ons denken, hoe iemand reageert op onze woorden, of onze inspanning tot het gewenste resultaat leidt, hoe de toekomst zich ontvouwt, hoe het verleden had moeten zijn en soms zelfs hoe het leven zelf zich zou moeten gedragen.

Daar begint de spanning. Niet omdat we betrokken zijn, want betrokkenheid is menselijk. Maar omdat we eigenaarschap proberen te krijgen over dingen die nooit van ons waren.

De stress van alles willen controleren

Ik ken mensen die alles onder controle willen houden, zowel zakelijk als privé. Sommigen zijn zo’n controlfreak dat ik vermoed dat ze voor alles waar ze geen controle over hebben een verzekering afsluiten, en die verzekering vervolgens ook nog eens verzekeren.

Dat klinkt misschien grappig, maar daaronder zit vaak iets verdrietigs. Mensen die alles proberen te controleren, proberen meestal niet moeilijk te doen. Ze proberen zich veilig te voelen. Ze willen verrassingen voorkomen, pijn vermijden, onzekerheid verminderen en zichzelf beschermen tegen teleurstelling.

Het probleem is dat het leven niet veiliger wordt wanneer je alles probeert te controleren. Het wordt vaak kleiner.

Alles moet worden voorspeld, voorbereid, afgedekt, voorkomen, beheerst of verklaard. Dat geeft misschien tijdelijk een gevoel van veiligheid, maar het lichaam betaalt vaak de prijs. Mensen die alles proberen te controleren, lopen vaak voortdurend met stress in hun lijf. Aan de buitenkant lijken ze georganiseerd, maar vanbinnen is er spanning, alertheid en de angst dat er alsnog iets mis kan gaan.

Je kunt zo druk worden met risico’s vermijden dat je vergeet te leven. Dan sta je je hele leven aan de kant van de weg te wachten tot je absoluut zeker weet dat oversteken veilig is.

Maar absolute zekerheid komt nooit.

De echte vraag is niet hoe je meer controle krijgt. De echte vraag is waar controle ophoudt, waar invloed begint en waar acceptatie het enige eerlijke antwoord is dat overblijft.

Wat ligt binnen jouw controle?

We controleren lang niet zoveel als we zouden willen. Maar we zijn ook niet machteloos. Er zijn dingen die werkelijk van ons zijn.

We kunnen kiezen wat we zeggen. We kunnen kiezen wat we doen. We kunnen kiezen waar we onze aandacht op richten, welke betekenis we aan gebeurtenissen geven, welke doelen we stellen, waar we onze energie in steken en welke grenzen we communiceren. We hebben misschien niet altijd controle over de eerste emotie die in ons opkomt, maar we hebben wel invloed op hoe we die emotie begrijpen, ermee omgaan en erop reageren.

Dat is het nuttige onderscheid.

Wat meestal binnen je controle of directe verantwoordelijkheid ligt:

• wat je zegt;

• wat je doet;

• waar je je aandacht op richt;

• welke betekenis je aan gebeurtenissen geeft;

• welke doelen je stelt;

• waar je je energie in steekt;

• hoe je met emoties omgaat;

• welke grenzen je communiceert;

• hoe je handelt na tegenslag;

• hoeveel eigenaarschap je neemt over je eigen gedrag.

Wat meestal buiten je controle ligt:

• het verleden;

• de toekomst;

• de uiteindelijke uitkomst van je inspanning;

• wat anderen zeggen;

• wat anderen doen;

• wat anderen denken;

• wat anderen geloven;

• ziekte, verlies, toeval en veel omstandigheden buiten jezelf.

Dit is geen uitnodiging om passief te worden. Het tegenovergestelde is waar. Op het moment dat je stopt met vechten tegen wat buiten je controle ligt, word je vaak veel helderder en actiever op de plekken waar je nog wel iets kunt doen.

Controle over wat je zegt

Ik heb ooit een vriendin gehad die altijd het laatste woord wilde hebben, zeker wanneer we het niet met elkaar eens waren. Het is niet geheel toevallig dat zij inmiddels een ex-vriendin is.

Haar redenering was dat ze wel iets terug móést zeggen, omdat ik immers ook had gereageerd. Alsof mijn woorden haar automatisch dwongen om nieuwe woorden te produceren. Alsof stilte geen optie was.

Maar stilte is ook een keuze.

Je hoeft niet iedere bal terug te slaan die naar je toe wordt gegooid. Je hoeft niet elke discussie te winnen, iedere opmerking recht te zetten of elke prikkel te beantwoorden. Een deel van volwassen worden is beseffen dat je niet alleen verantwoordelijk bent voor wat je zegt, maar ook voor wat je besluit niet te zeggen.

Soms is de krachtigste reactie niet het laatste argument. Soms is het de beslissing om het argument niet verder te voeden.

Controle over wat je doet

Niemand kan met alleen zijn stem jouw arm laten bewegen als jij dat niet wilt. Je lichaam is van jou. Je gedrag is van jou. Je handen, je houding, je aanwezigheid, je daden en je reacties zijn van jou.

Natuurlijk kunnen mensen iets in je raken. Ze kunnen je provoceren, kwetsen, teleurstellen of uitdagen. Een situatie kan spanning oproepen. Oude patronen kunnen snel omhoogkomen. Maar het idee dat iemand anders jou dwingt om te schreeuwen, te slaan, te liegen, te kleineren, weg te lopen of te ontploffen, is meestal een manier om verantwoordelijkheid buiten jezelf te leggen.

Dat betekent niet dat gedrag altijd makkelijk te beheersen is. Mensen hebben geschiedenissen, reflexen, wonden, patronen en emotionele triggers. Maar volwassener worden betekent dat je minder vaak zegt: “Ik kon er niets aan doen,” en vaker eerlijk durft te vragen: wat gebeurde er in mij waardoor ik zo reageerde?

Dat gaat niet over schuld.

Dat gaat over eigenaarschap.

Invloed op wat je gelooft

We worden de hele dag beïnvloed. Door media, gesprekken, sociale netwerken, nieuws, algoritmes, familie, cultuur en mensen die heel zeker klinken terwijl ze misschien vooral heel hard praten. Maar beïnvloed worden is niet hetzelfde als geen verantwoordelijkheid hebben voor wat je gelooft.

Zeker wanneer het gaat om de betekenis die je ergens aan geeft, heb je vaak meer invloed dan je denkt. Geloof je dat iemand die één keer liegt automatisch een leugenaar is? Geloof je dat kritiek betekent dat je hebt gefaald? Geloof je dat iemand die niet reageert jou afwijst? Geloof je dat een tegenslag bewijst dat je niet goed genoeg bent?

Wat je gelooft, bepaalt voor een groot deel wat je voelt en hoe je handelt. Daarom is het belangrijk om niet iedere gedachte in je hoofd direct als waarheid te behandelen. Sommige gedachten verdienen aandacht. Sommige gedachten verdienen onderzoek. Andere gedachten verdienen het om vriendelijk maar resoluut de deur gewezen te worden.

Je hebt misschien niet over elke gedachte controle die verschijnt, maar je kunt wel leren om niet iedere gedachte achter het stuur van je leven te zetten.

Invloed op je emoties

Hier moeten we eerlijk en precies zijn. Je hebt niet altijd directe controle over de eerste emotie die opkomt. Verdriet, boosheid, angst of schaamte kunnen sneller ontstaan dan je bewuste denken kan bijhouden. Zeggen dat je volledige controle hebt over elke emotie maakt het leven te mechanisch en kan mensen onnodig schuldig laten voelen.

Maar je hebt wel invloed op je emoties.

Vaak veel meer dan je denkt.

Emoties worden niet alleen veroorzaakt door wat er gebeurt. Ze worden ook gevormd door de betekenis die je geeft aan wat er gebeurt. Is de dood alleen verlies, of ook onderdeel van de kwetsbaarheid van leven? Is een relatiebreuk alleen afwijzing, of kan het ook het moment zijn waarop zichtbaar werd dat iets al lange tijd niet klopte? Is kritiek een aanval, of informatie waar je misschien iets mee kunt?

Dat verandert verdriet niet in geluk en pijn niet in gemak. Maar het verandert wel je verhouding tot wat je voelt. Je hoeft een emotie niet te ontkennen om er anders mee te leren omgaan. Je kunt voelen wat je voelt en toch kiezen wat je ermee doet.

Dat is invloed. En soms wordt die invloed, met oefening, een vorm van innerlijk leiderschap.

Controle over de doelen die je stelt

Ik ben van jongs af aan ambitieus geweest en soms ook een beetje competitief. Ik wilde de snelste loper zijn tijdens hockeywedstrijden en schreef mijn eerste ondernemingsplan toen ik vijftien was. Zonder dat ik het toen zo bewust formuleerde, begreep ik al iets belangrijks: ik kon mezelf doelen voor kon nemen en daar dan ook naar moet handelen.

Als ik de snelste wilde worden, moest ik trainen. Of ik uiteindelijk ook echt de snelste zou worden, zijn of blijven, had ik niet volledig onder controle. Maar het doel, de training en de discipline die daarbij hoorden, waren van mij.

Dat onderscheid is belangrijk.

Je hebt geen controle over winnen. Je hebt invloed op je voorbereiding. Je hebt geen controle over succes. Je hebt invloed op je gedrag, je keuzes en je volharding. Je hebt geen controle over hoe anderen jouw werk beoordelen. Je hebt invloed op de kwaliteit van wat je neerzet.

Mensen die dit begrijpen, worden vaak rustiger en actiever tegelijk. Ze stoppen met doen alsof ze de uitkomst bezitten, en beginnen verantwoordelijkheid te nemen voor het proces.

Controle over waar je energie in steekt

Je kunt niet altijd kiezen wat er op je pad komt, maar je kunt wel kiezen waar je energie naartoe gaat. Dat klinkt eenvoudig, maar veel mensen blijven energie steken in situaties die hen al jaren leegtrekken.

Een relatie die niet meer goed voelt. Een samenwerking waarin ze niet gerespecteerd worden. Een businessidee dat vooral nog bestaat omdat ze niet willen toegeven dat het voorbij is. Een conflict dat niets meer oplost. Een overtuiging die alleen maar pijn blijft herhalen.

Zelfs wanneer je niet meteen kunt vertrekken, kun je beginnen je energie te verplaatsen. Je kunt energie steken in overleven, maar ook in voorbereiden. Je kunt energie steken in klagen, maar ook in een volgende stap. Je kunt energie steken in iemand proberen te veranderen, maar ook in eerlijk zien dat die persoon misschien niet verandert.

Dat verschil doet ertoe.

Want energie is niet neutraal. Waar je haar plaatst, daar beweegt je leven langzaam naartoe.

Invloed op je weerbaarheid

Weerbaarheid is het vermogen om op te veren bij tegenslagen. Niet omdat je niets voelt, maar omdat je niet volledig samenvalt met wat er gebeurt.

Bij mensen die ik coach, zie ik vaak dat een deel van hun lijden niet alleen voortkomt uit de gebeurtenis zelf, maar uit de betekenis die ze eraan zijn blijven geven. Een ex die de relatie beëindigde, werd jarenlang het bewijs dat iemand niet goed genoeg was. Maar het had ook het moment kunnen zijn waarop zichtbaar werd dat de relatie ongezond, ongelijkwaardig of eigenlijk al veel langer niet passend was.

Dat wist de pijn niet uit.

Maar het verandert wel het verhaal.

Soms was wat voelde als een tegenslag niet alleen een tegenslag, maar een pijnlijke onderbreking die je dwong om iets te zien wat je al langer vermeed. Dat betekent niet dat je alles positief moet noemen. Dat is oppervlakkig. Het betekent dat je gebeurtenissen in een ruimer perspectief kunt plaatsen zonder jezelf te verliezen in één pijnlijke interpretatie.

Daar heb je invloed op. Niet altijd meteen. Soms pas na tijd, reflectie, gesprekken en eerlijk kijken. Maar je bent niet machteloos tegenover het verhaal dat je over je leven blijft vertellen.

Controle over de grenzen die je stelt

Ik ken veel mensen die weinig gebruikmaken van de grenzen die ze mogen stellen. Anderen denken dat ze grenzen aangeven, maar formuleren ze zo voorzichtig dat de ander nauwelijks begrijpt wat er werkelijk wordt gezegd.

Als je tegen je partner zegt: “Ik vind het soms niet zo leuk dat je me zo weinig aandacht geeft, maar ik begrijp dat je druk bent,” dan is dat geen grenzen aangeven. Het is een voorzichtige klacht met de ontsnappingsroute voor de ander er al ingebouwd.

De ander kan niet magisch weten dat je eigenlijk bedoelt: “Ik heb aandacht, betrokkenheid en echte aanwezigheid nodig om me verbonden te blijven voelen in deze relatie. Als dat structureel ontbreekt, verlies ik mijn interesse en trek ik me terug.”

Dat is helder.

Niet hard. Niet dramatisch. Maar eerlijk.

Grenzen stellen betekent niet dat je controle neemt over de ander. Het betekent dat je helder maakt waar jij begint, waar jij eindigt en wat de consequentie is als iets structureel niet werkt voor jou. De ander behoudt vrijheid.

En jij ook.

Wat je moet accepteren

In werkelijkheid hebben we geen controle over bijna alles wat hierboven niet genoemd is. Maar juist omdat dit de dingen zijn waaraan mensen vaak de meeste energie verliezen, is het goed om ze helder te benoemen.

We hebben geen controle over het verleden. De meeste mensen zijn het daar in theorie wel mee eens, maar veel mensen leven nog steeds alsof ze proberen te onderhandelen met wat al gebeurd is. Ze blijven scenario’s herhalen, zinnen afmaken die nooit zijn uitgesproken en vechten tegen beslissingen die niet meer veranderd kunnen worden.

We hebben ook geen controle over de toekomst. We kunnen ons voorbereiden, kiezen, sparen, trainen, leren, bouwen en richting geven. Maar het leven blijft in staat om iets totaal anders te doen dan wij in gedachten hadden.

Een vrouw die ik kende, werkte al vanaf jonge leeftijd toe naar haar droom om fysiotherapeut te worden. Ze studeerde hard, studeerde cum laude af en kreeg direct een baan aangeboden. Voordat ze zou beginnen, besloot ze nog een week naar Griekenland te gaan. Daar werd ze gestoken door een mug, werd ernstig ziek en belandde uiteindelijk verlamd in een rolstoel.

Dat is geen verhaal om bang van te worden.

Het is een verhaal om nederig van te worden.

Je kunt veel doen. Je kunt veel voorbereiden. Je kunt veel beïnvloeden. Maar je bezit de uitkomst niet.

Geen controle over de uitkomst van je inspanning

Je kunt enorm je best doen voor iemand en toch niet het resultaat krijgen waarop je hoopte. Je kunt een romantisch diner organiseren, een attent cadeau kopen, je woorden zorgvuldig kiezen en alsnog ontdekken dat de ander emotioneel al ergens anders is. Je kunt een bedrijf bouwen met alles wat je hebt en toch worden ingehaald door timing, marktomstandigheden, ziekte, pech of een concurrent die precies op het juiste moment beweegt.

Dat maakt inspanning niet zinloos.

Integendeel. Inspanning is vaak het enige waardige antwoord dat we hebben.

Maar de uitkomst van inspanning is niet volledig van ons. Als je dat weigert te accepteren, word je bitter. Als je het wel accepteert, kun je blijven handelen zonder jezelf voor te liegen dat ieder resultaat maakbaar is.

Geen controle over wat anderen zeggen, doen, denken of geloven

Sommige mensen zouden het liefst willen dat anderen precies zeggen wat zij willen horen, in de stijl die zij prettig vinden, op het moment dat zij er klaar voor zijn. Je ziet dit vooral als het gaat om feedback. Mensen zeggen vaak dat ze eerlijkheid willen, maar dan wel verpakt in de juiste toon, op het juiste moment en zonder al te veel ongemak.

Maar zo werkt de wereld niet.

Je hebt geen controle over wat iemand anders zegt of hoe iemand dat zegt. Net zoals je geen controle hebt over wat iemand anders doet, denkt of gelooft. En eerlijk gezegd zou je dat soort controle ook helemaal niet moeten willen. Je wilt zelf toch ook niet dat iemand anders bepaalt welke woorden jij gebruikt, wat jij denkt of wat jij wel of niet mag geloven?

Dat betekent niet dat alles acceptabel is. Gedrag kan respectloos zijn. Woorden kunnen schadelijk zijn. Grenzen kunnen nodig zijn. Maar controle over de ander is niet van jou. Wat wel van jou is, is je reactie, je helderheid, je grens en je beslissing of je wel of niet in die dynamiek blijft staan.

Waarom actie helderder wordt na acceptatie

De paradox is dat mensen vaak bang zijn dat acceptatie hen passief maakt, terwijl meestal het tegenovergestelde waar is. Zolang je vecht tegen wat buiten je controle ligt, verlies je energie. Zodra je accepteert wat niet van jou is, ontstaat er ruimte voor actie.

Als iemand ernstig ziek is, heb je geen controle over de ziekte. Maar je hebt misschien nog wel invloed op aanwezigheid, steun, zachtheid, praktische hulp, woorden, stilte en liefde.

Als iemand je verkeerd begrijpt, heb je geen controle over wat diegene denkt. Maar je hebt wel invloed op hoe helder je communiceert.

Als een relatie niet meer werkt, heb je geen controle over de bereidheid van de ander. Maar je hebt wel invloed op je eerlijkheid, je grens en je keuze.

Als het verleden pijn doet, heb je geen controle over wat er is gebeurd. Maar je hebt wel invloed op de betekenis die je eraan blijft geven en de hulp die je zoekt om er anders mee te leren leven.

Acceptatie is niet het einde van actie.

Het is het begin van volwassen actie.

Van controle naar verantwoordelijkheid

Controle zegt: ik heb nodig dat de wereld zich op een bepaalde manier gedraagt voordat ik rustig kan zijn.

Verantwoordelijkheid zegt: ik zie dat de wereld zich niet altijd gedraagt zoals ik wil, en toch kies ik hoe ik ermee omga.

Dat is een ander niveau van leven. Minder verkrampt. Minder afhankelijk van perfecte omstandigheden. Niet omdat je nooit meer bang, verdrietig of boos zult zijn, maar omdat je niet langer wacht tot alles buiten jou klopt voordat jij helder mag handelen.

Misschien is dat precies wat verlies, ziekte en tegenslag ons op zo’n harde manier laten zien. We hebben minder controle dan we denken.

Maar vaak meer invloed dan we gebruiken.

Tot slot

We kunnen het leven niet volledig controleren. We kunnen mensen die moeten gaan niet vasthouden. We kunnen ziekte niet altijd stoppen. We kunnen het verleden niet herschrijven en de toekomst niet bezitten. We kunnen niet bepalen wat anderen zeggen, doen, denken of geloven.

Maar we zijn niet machteloos.

We kunnen kiezen wat we zeggen. Wat we doen. Waar we onze aandacht op richten. Welke betekenis we geven. Welke doelen we stellen. Waar we onze energie in steken. Hoe we omgaan met emoties. Welke grenzen we communiceren. En hoe we blijven staan wanneer het leven iets doet waar we nooit om gevraagd hebben.

Dat is het verschil tussen controle, invloed en acceptatie.

Controle probeert de werkelijkheid te dwingen.

Invloed neemt verantwoordelijkheid binnen de werkelijkheid.

Acceptatie stopt met vechten tegen de delen van de werkelijkheid die nooit van ons waren om te bevelen.

En misschien begint rust precies daar. Niet wanneer alles zeker is, maar wanneer je stopt met vechten tegen wat niet van jou is en begint te handelen op wat dat wel is.