Je verliest niet als je wordt neergeslagen, je verliest als je blijft liggen.

Op 30 december 2022 landde ik in Thailand met een plan waar ik mij mentaal al weken op had voorbereid. Zes weken lang zou ik bijna niets anders doen dan trainen, gezond eten, zwemmen en slapen. Zes dagen per week, twee trainingen per dag. Mijn goede vriend en personal trainer zou drie dagen later naar Koh Chang komen om ervoor te zorgen dat ik niet na een week ineens zou besluiten dat één training per dag eigenlijk ook best sportief was.

Ik wist dat het zwaar zou worden. Daar ging ik juist voor.

Wat ik toen nog niet wist, was dat ik binnen een halfuur na aankomst opnieuw mijn enkel zou breken. Dezelfde enkel. Op bijna precies dezelfde plek als drie jaar eerder. Geen zes weken trainen, geen zwemmen en geen lichamelijke reset.

Wel zes weken zitten.

De zin boven dit artikel wordt vaak aan Muhammad Ali toegeschreven. Een betrouwbare primaire bron daarvoor is moeilijk te vinden, dus ik leg hem niet met zekerheid in zijn mond. De gedachte is er niet minder interessant om.

Want wat betekent opstaan eigenlijk wanneer een plan letterlijk met één harde knak verdwijnt? Bekijk daarvoor deze inspirerende YouTube Video.

Zes weken trainen veranderde in zes weken stilzitten

Ik was al drie jaar niet meer op Koh Chang geweest. De laatste keer dat ik er was, was ik na zeven dagen uitgegleden en had ik mijn enkel gebroken. Een geplande werkvakantie van drie maanden eindigde daardoor abrupt. Daarna kwamen de reisrestricties tijdens Covid en duurde het jaren voordat ik terugkeerde.

Rond vijf uur in de middag arriveerde ik bij mijn hotel. Vanuit de lobby kon ik bijna de plek zien waar ik drie jaar eerder was gevallen. Ik checkte in, maar zette mijn koffer niet eens rustig op mijn kamer. Ik wilde naar het strand.

Voor mij is de zonsondergang het mooiste moment van de dag. Zeker op Koh Chang, waar de zon langzaam roder wordt en uiteindelijk achter een paar kleine onbewoonde eilanden verdwijnt. Je kunt hetzelfde tafereel iedere avond bekijken en toch blijft het bijzonder.

Met mijn rugzak nog om liep ik door het resort richting zee. Ik rook het zoute water al voordat ik het strand zag. Eenmaal op het terras schopte ik mijn slippers uit en maakte een klein sprongetje naar het zand.

Nog geen vijftig centimeter.

Knak.

De pijn schoot door mijn enkel. Ik viel achterover en zag hem voor mijn ogen dikker worden. Mijn eerste gedachte was niet filosofisch, spiritueel of veerkrachtig.

Mijn eerste gedachte was ongeveer: dit kan toch niet waar zijn?

De volgende dag bevestigde het lokale ziekenhuis wat ik eigenlijk al wist. Mijn enkel was opnieuw gebroken, vrijwel op dezelfde plek als drie jaar eerder. Ik belde mijn vriend en vertelde hem dat hij zijn vliegticket niet hoefde te boeken. Het trainingsprogramma kon de prullenbak in. Zwemmen zat er ook niet in. Mijn voornaamste activiteit voor de komende weken zou bestaan uit mijn been omhoog houden.

Ik was teleurgesteld. Natuurlijk was ik dat. Ik had mij verheugd op de trainingen, de fysieke uitdaging en het gevoel dat ik na zes weken weer volledig fit zou zijn.

Die teleurstelling hoefde niet onmiddellijk te worden omgedacht. Mijn enkel was gebroken en mijn plan was mislukt. Dat was op dat moment simpelweg de werkelijkheid.

Maar die werkelijkheid bevatte nog iets anders.

Tijd.

Heel veel tijd.

Er lag al langer een idee voor een nieuw boek. Een boek over goed doen en daar zelf ook beter van worden. Ik wilde er onderzoek voor doen en eraan beginnen, maar zoals dat vaker gaat met plannen zonder deadline, kwam er telkens iets tussendoor. Klanten, ondernemingen, gesprekken, nieuwe ideeën en alle kleine dingen die op een gemiddelde dag belangrijk genoeg lijken om voorrang te krijgen.

Nu kon ik nergens heen.

Dus begon ik te lezen, onderzoeken en schrijven. De lichamelijke reset waarop ik mij had voorbereid, veranderde in een intellectuele en persoonlijke reset die ik nooit had gepland.

Nog geen vijf maanden later lag mijn tweede boek op de plank.

De enkelbreuk was geen cadeau

Achteraf heb ik mijn gebroken enkel weleens een cadeautje van het leven genoemd. Dat klinkt mooi, maar het is niet helemaal zuiver.

De breuk zelf was geen cadeau. Ik had liever een ongebroken enkel gehad, zes weken intensief getraind en daarnaast ook nog een boek geschreven. Alleen was dat niet de werkelijkheid die ik kreeg.

Het cadeau zat in de ruimte die ontstond en in wat ik besloot met die ruimte te doen.

Dat onderscheid lijkt klein, maar het is essentieel. Wie iedere vervelende gebeurtenis onmiddellijk een geschenk noemt, loopt het risico de pijn, schade en teleurstelling te ontkennen. Niet iedere ziekte brengt wijsheid. Niet ieder faillissement opent een betere deur. Niet iedere verbroken relatie blijkt achteraf een zegen. Soms verlies je iets wat je nooit terugkrijgt.

We hoeven een klap niet mooi te maken om te voorkomen dat hij de rest van ons leven bepaalt.

“Veerkracht is niet doen alsof de klap geen pijn deed. Het is voorkomen dat de klap bepaalt waar je blijft liggen.” Ben Steenstra

Mijn enkel brak. Dat kon ik niet meer veranderen. Maar de betekenis en het vervolg lagen nog niet volledig vast.

Daar begon mijn invloed.

Veerkracht is niet hetzelfde als snel herstellen

Over veerkracht wordt vaak gesproken alsof sommige mensen een mentale trampoline bezitten. Ze vallen, veren onmiddellijk omhoog en gaan lachend verder. Mensen die langer verdrietig, boos of verward zijn, zouden dan minder veerkrachtig zijn.

Zo eenvoudig ligt het niet.

Psycholoog George Bonanno maakte in zijn invloedrijke onderzoek een belangrijk onderscheid tussen herstel en veerkracht. Herstel betekent dat iemand na een ernstige verstoring tijdelijk minder goed functioneert en vervolgens geleidelijk terugkeert naar het oude niveau. Veerkracht betekent dat iemand ondanks een potentieel ontwrichtende gebeurtenis relatief stabiel blijft functioneren.

In zijn overzicht van onderzoek naar verlies, trauma en menselijke veerkracht concludeerde Bonanno dat veerkracht waarschijnlijk veel vaker voorkomt dan lang werd aangenomen. Er bestaat bovendien niet één type veerkrachtig mens en er is niet één juiste route om na een schokkende gebeurtenis verder te gaan.

Een latere studie onder 2.752 inwoners van New York na de aanslagen van 11 september maakte dat concreter. De onderzoekers definieerden veerkracht in deze studie als het hebben van geen of slechts één symptoom van posttraumatische stress gedurende de eerste zes maanden. Dat patroon werd bij 65,1 procent van de deelnemers gevonden. Zelfs onder de groepen die het sterkst waren blootgesteld, daalde het aandeel veerkrachtige mensen niet onder een derde.

Een gebroken enkel en een terroristische aanslag zijn vanzelfsprekend niet met elkaar te vergelijken. Het onderzoek laat wel iets fundamenteels zien: mensen reageren zeer verschillend op ingrijpende gebeurtenissen en langdurige ontregeling is niet de enige normale reactie.

Veerkracht betekent ook niet dat je nergens last van hebt. Je kunt verdriet voelen en toch veerkrachtig zijn. Je kunt een paar dagen woedend zijn, slecht slapen, steun nodig hebben en nog steeds bezig zijn met herstellen. Even blijven liggen is niet hetzelfde als opgeven.

Soms is blijven liggen precies wat herstel van je vraagt.

Het wordt pas een probleem wanneer je pijn langzaam verandert in een identiteit en de gebeurtenis het bewijs wordt dat jij niets meer kunt doen.

Omdenken helpt niet in iedere situatie

We horen vaak dat we iets moeten omdenken. Zoek het positieve. Bekijk het van de andere kant. Vraag wat je ervan kunt leren.

Dat kan waardevol zijn, maar alleen als het bij de situatie past.

Onderzoekers Allison Troy, Amanda Shallcross en Iris Mauss onderzochten bij 170 deelnemers hoe cognitieve herwaardering samenhing met stress en depressieve gevoelens. Cognitieve herwaardering betekent dat je bewust probeert anders naar een situatie te kijken en daarmee de emotionele betekenis verandert.

Bij moeilijk beheersbare omstandigheden hing een groter vermogen tot herwaardering samen met minder depressieve gevoelens. Als de situatie niet meer veranderd kon worden, hielp het dus om de betekenis ervan opnieuw te bekijken.

Maar bij omstandigheden waarop mensen nog wel invloed konden uitoefenen, vonden de onderzoekers het tegenovergestelde patroon. Meer herwaardering hing daar samen met méér depressieve gevoelens.

Dat is logisch wanneer je erover nadenkt.

Als je enkel eenmaal gebroken is, heeft het weinig zin om te blijven onderhandelen met het verleden. Dan kan het helpen om te accepteren wat niet meer veranderd kan worden en te onderzoeken wat nog wel mogelijk is.

Maar als een medewerker je slecht behandelt, een onderneming iedere maand verlies maakt of een relatie aantoonbaar ongezond is, kan positief omdenken een manier worden om noodzakelijke actie uit te stellen. Dan moet je de situatie niet mooier leren bekijken. Dan moet je iets doen.

Daarom is het onderscheid tussen invloed, verantwoordelijkheid en controle zo belangrijk.

Wat niet meer veranderd kan worden, vraagt vaak om acceptatie en een nieuwe betekenis. Wat nog wel beïnvloed kan worden, vraagt om een keuze en meestal om actie.

Optimisme is waardevol, maar alleen wanneer het je helpt om de werkelijkheid beter tegemoet te treden. Een optimistische mindset die je blind maakt voor wat er moet veranderen, is geen kracht. Het is uitstel in een vrolijk jasje.

Groei ontstaat niet door de gebeurtenis

Psychologen Richard Tedeschi en Lawrence Calhoun introduceerden het begrip posttraumatische groei voor positieve veranderingen die mensen soms ervaren na een ernstige levenscrisis. In hun onderzoek en theoretische model beschrijven zij veranderingen zoals een grotere waardering voor het leven, diepere relaties, een sterker gevoel van persoonlijke kracht, andere prioriteiten en meer existentiële of spirituele diepgang.

Een belangrijk detail wordt vaak vergeten.

De groei ontstaat volgens hun definitie niet door de traumatische gebeurtenis zelf, maar door de worsteling ermee.

Het verlies maakt je niet automatisch wijzer. Een scheiding maakt je niet automatisch sterker. Een faillissement maakt je niet vanzelf een betere ondernemer. Groei ontstaat wanneer je gedwongen wordt je eerdere aannames, verwachtingen en overtuigingen opnieuw te onderzoeken en daar ook werkelijk iets mee doet.

Zelfs dan moeten we voorzichtig blijven.

Een kritische wetenschappelijke review van posttraumatische groei waarschuwt dat ervaren groei uit verschillende componenten kan bestaan. Een deel kan werkelijke verandering zijn. Een ander deel kan een beschermend verhaal zijn dat iemand helpt om met de pijn om te gaan. Mensen kunnen oprecht geloven dat ze sterker zijn geworden zonder dat dit later altijd zichtbaar wordt in hun gedrag.

Dat maakt de persoonlijke ervaring niet waardeloos. Het betekent wel dat zeggen dat je iets hebt geleerd nog niet hetzelfde is als aantoonbaar anders leven.

Misschien is dat wel de eerlijkste test: Welke keuze maak je nu anders dan vóór de tegenslag?

Als er niets in je gedrag, grenzen, prioriteiten of relaties verandert, heb je mogelijk vooral een mooi verhaal over groei ontwikkeld.

Wat is het verschil tussen pech en tegenslag?

Pech gaat over toeval. Een ongunstige gebeurtenis waarvan de kans klein was, maar die toch plaatsvond. Twee keer op vrijwel dezelfde plek dezelfde enkel breken, voelt bijvoorbeeld als buitengewoon veel pech.

Tegenslag is breder. Het ontstaat wanneer de werkelijkheid botst met een doel, verwachting of verlangen. Je wilde dat iets zou gebeuren en het gebeurt niet. Of je wilde juist voorkomen dat iets gebeurde en het gebeurt toch.

Daarom kan dezelfde gebeurtenis voor de ene persoon een grote tegenslag zijn en voor de andere nauwelijks betekenis hebben. Een geannuleerde vlucht is vervelend als je op vakantie gaat, maar ingrijpend als je daardoor niet op tijd bij een stervend familielid kunt zijn.

De gebeurtenis en onze interpretatie zijn dus allebei van belang.

We hoeven niet te doen alsof alles alleen maar een gedachte is. De werkelijkheid kan ons daadwerkelijk iets afnemen. Tegelijkertijd bepaalt de eerste betekenis die we aan een gebeurtenis geven niet automatisch wat die gebeurtenis uiteindelijk voor ons leven zal betekenen.

Sommige betekenissen ontstaan pas maanden of jaren later.

Van een aantal ingrijpende gebeurtenissen in mijn eigen leven kon ik pas veel later zien wat ze mij hadden geleerd. Andere ervaringen hebben mij vooral iets gekost en daarvan weet ik nog steeds niet welk positief verhaal ik erbij zou moeten vertellen.

Dat hoeft ook niet.

Niet iedere wond heeft een inspirerend bijschrift nodig.

Hoe ga je om met tegenslag zonder de pijn weg te denken?

Wanneer iets misgaat, willen we vaak te snel naar een verklaring. Waarom gebeurt dit? Wat moet ik hiervan leren? Waar is dit goed voor?

Die vragen kunnen waardevol zijn, maar meestal niet als eerste stap.

Begin met erkennen wat er werkelijk is gebeurd. Niet wat er misschien later uit kan ontstaan, maar wat je nu hebt verloren. Een plan, geld, vertrouwen, gezondheid, een relatie, een onderneming of een beeld van de toekomst. Wie verlies overslaat, maakt van positiviteit een verdoving.

Maak daarna onderscheid tussen wat vaststaat en wat nog beïnvloedbaar is. Mijn enkel was gebroken. Daar hoefde ik geen vergadering meer over te organiseren. Wat ik met mijn tijd zou doen, lag nog wel open. Dat onderscheid voorkomt dat je energie verspilt aan het onomkeerbare of juist passief blijft bij iets waaraan je nog wel iets kunt veranderen.

Kies vervolgens de kleinste betekenisvolle beweging. Niet meteen een compleet nieuw levensplan. Soms is de eerste stap een telefoongesprek, een grens aangeven, informatie verzamelen, hulp vragen of eenvoudigweg een document openen en de eerste zin schrijven. Persoonlijke groei ontstaat zelden door één groot inzicht. Meestal ontstaat zij doordat je na een inzicht daadwerkelijk anders gaat handelen.

Laat de uiteindelijke betekenis daarna ontstaan. Je hoeft op de dag van de tegenslag nog niet te weten waar deze goed voor is. Sommige lessen worden pas zichtbaar wanneer je voldoende afstand hebt. Andere gebeurtenissen blijven pijnlijk, ook wanneer je er inmiddels beter mee kunt omgaan.

Deze manier van kijken sluit aan bij een groeimindset, maar zonder de oppervlakkige belofte dat alles wel ergens goed voor zal zijn. Groei betekent dat je openblijft voor ontwikkeling. Niet dat je verplicht bent ieder verlies positief te noemen.

“Niet iedere tegenslag is een cadeau. Maar iedere tegenslag legt een keuze bloot die je vóór die tijd niet hoefde te maken.” Ben Steenstra

Dezelfde enkel, een andere uitkomst

Mijn gebroken enkel schreef het boek niet.

Duizenden mensen breken ieder jaar iets zonder daarna een boek te publiceren. De breuk creëerde alleen een werkelijkheid waar ik niet om had gevraagd. Binnen die werkelijkheid ontstond ruimte en binnen die ruimte kon ik nog een keuze maken.

Ik had ook zes weken lang boos kunnen blijven op het terras, het resort, mijn slippers, het zand, mijn enkel en het leven in het algemeen. Waarschijnlijk had niemand het mij de eerste dagen kwalijk genomen.

Maar op een bepaald moment zou mijn teleurstelling niets meer beschermen. Dan zou zij alleen nog tijd verbruiken.

Dus opende ik mijn laptop.

Niet omdat mijn enkelbreuk ineens iets positiefs was geworden, maar omdat ik weigerde om naast mijn sportplan ook de rest van die zes weken te verliezen.

Dat is voor mij de kern van omgaan met tegenslag. Je hoeft niet meteen op te springen. Je hoeft niet te lachen terwijl het pijn doet. Je hoeft jezelf niet wijs te maken dat het allemaal zo heeft moeten zijn.

Maar vroeg of laat moet je opnieuw kijken naar wat er nog wel ligt.

Soms is dat minder dan je hoopte.

Soms blijkt het iets te zijn wat je zonder de klap nooit had gezien.

En soms begint opstaan eenvoudigweg met het openen van een leeg document en het schrijven van de eerste zin.

Wil je onderzoeken welke betekenis jij aan een tegenslag geeft en waar je nog invloed op hebt? Dan kun je daarover direct in gesprek met AI Ben. Niet om de pijn weg te praten, maar om scherper te zien wat vaststaat, wat je zelf invult en welke volgende beweging nog mogelijk is.

Over de auteur

Ben Steenstra is ondernemer, executive coach, auteur en AI-sparringpartner. Hij begeleidt ondernemers, founders en leiders bij zakelijke en persoonlijke vraagstukken rond ondernemerschap, leiderschap, zingeving, verandering en kwaliteit van leven.